Artykuły / Tańce XV - wieczne

Od połowy XV wieku Italia, pomimo że była podzielona na wiele niezależnych państewek, każda ze swoją własną formą rządów (od królestwa do republiki), była centrum europejskiego renesansu, gdzie tworzyli najwięksi artyści i uczeni. I właśnie XV-wieczna Italia dała nam najwcześniejsze znane rozprawy na temat sztuki tańca. Choreografowie w tamtych czasach byli przeważnie mistrzami tańca zatrudnionymi na dworach, aczkolwiek arystokraci również znani byli jako twórcy tańców. Część manuskryptów, które przetrwały do naszych czasów (wszystkie pisane ręcznie), to egzemplarze autorskie, dokładnie kaligrafowane, iluminowane, wykonane w specyficzny sposób, podczas gdy inne to przypuszczalnie kopie, nabazgrane w przypadkowych rękopisach.

Manuskrypt zawierający 7 bassadanse, własność Jana Orleańskiego datowany jest na 1445 rok, jest więc najwcześniejszym znanym zapisem choreografii.

Manuskrypt De Arte Saltandi & Choreas Ducendi (Paris, Bibliotheque Nationale, f. Ital. 972) zawierający 23 tańce i muzykę do nich, oraz estetyczną doktrynę wielkiego innowatora, skrupulatnego choreografa i błyskotliwego teoretyka Domenico da Piacenza, Rycerza Złotej Ostrogi i mistrza tańca, na dworze Este w Ferrarze datowany jest na 1445 lub wg innych źródeł na 1450-55 rok. Pozycja Domenico na dworze nigdy nie została dokładnie określona w żadnych dokumentach, z wyjątkiem domowych zapisów, gdzie określano go "spectabilis eques" i "spectabilis miles" czyli tytułami nadawanymi szlachcie. Jego żona, dama dworu, pochodziła z rodziny Trotto, której członkowie służyli na dworze Este jako dworzanie i ambasadorowie. W kwietniu 1445 Domenico był na ślubie Beatrice d`Este z Tristano Sforzą i podczas wesela tańczył z księżną Mediolanu Biancą Marią Sforza. Jego dzieło, zgodnie z inskrypcją na stronie tytułowej należące do księcia Mediolanu, mogło być hołdem złożonym Beatrice albo darem dla biblioteki Sforzów, bowiem w październiku tego samego roku Domenico ponownie był w Mediolanie na zaręczynach Hipolity Sforzy z księciem Kalabrii. Pomijając owe wizyty i fakt, że jego uczeń Antonio Cornazano wspomina go jako "bon servitore" Hipolity, nie ma dowodów, że był zatrudniony przez Sforzów. Jego imię pojawia się dokumentach Ferrary do 1475 r. prawdopodobnie więc zmarł w 1476 lub 77 roku.

Inny podręcznik tańca to dzieło Antonio Cornazano, humanisty, poety i dworzanina, który sam jednak nie był choreografem. Tak jak Domenico, którego nazywał swoim mistrzem tańca, urodził się w Piacenzy i żył na dworze Este w Ferrarze. W 1455 r. zaraz po przyjęciu na służbę u księcia Mediolanu Cornazano zaprezentował "Libro dell`arte del danzare" (Citta del Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Cod. Capponiano 203) młodszej córce księcia- Hipolicie, z okazji jej zaręczyn. Inne "wydanie" swego dzieła zadedykował przyrodniemu bratu Hipolity. Kopia ta przetrwała do naszych czasów i znajduje się obecnie w Bibliotece Watykańskiej. Zawiera teoretyczny wstęp, opis 11 tańców Domenico ze sporadycznymi uwagami wyjaśniającymi poszczególne aspekty choreografii, oraz muzykę do tańców, również autorstwa Domenico.

Siedem innych prac jest przypisywanych (bezpośrednio lub pośrednio) Gugliemo Ebreo. Był on, według własnych słów, "najbardziej ofiarnym uczniem i gorliwym naśladowcą Domenico". "De pratica seu arte tripudii" (Paris, Bibliotheque Nationale, f. Ital. 973) dedykowana Galeazzo Maria Sforza, hrabiemu Pawii, ukończona została 11 października 1464 roku w Mediolanie. Manuskrypt, przechowywany w Bibliotece Narodowej Francji, zachował oryginalną oprawę z zielonego aksamitu, a spisany jest pięknie (i czytelnie) na pergaminowych kartach, przez Pagano z Rho (wymienionego przez Bradleya w Dictionary of Miniaturists, Illuminatora, Calligraphers and Copystis). Nie wiadomo jednak kto namalował miniaturę ukazującą troje tancerzy i harfistę, jedno z nielicznych przedstawień tańca z tego okresu (istnieje przypuszczenie, ale nie ma na to konkretnych dowodów, że mężczyzna to Gugliemo, a kobiety, a może cała trójka, śpiewają w czasie tańca).

Tak zaczyna się "De Pratica...." autorstwa Gugliemo Ebreo. Na wstępie Gugliemo rozważa kto wynalazł muzykę, czy Apollo, najznaczniejszy z bogów Olimpijskich, czy Syrinks z szemrzącej wody, a może Pan? Rozważa również słodycz i przyjemności płynące z muzyki. Ale jego dzieło to nie tylko rozważania filozoficzne, ale i konkretne rady; Ebreo mówi czym musi być taniec, poza znajomością kroków i muzyki.

"De practica" została zrabowana przez Ludwika XII z książęcej biblioteki Sforzów w Pawii, i zabrana do rezydencji w Blois. W następnym wieku została przeniesiona do Fontainebleau, skąd w 1666 roku całą bibliotekę przeniesiono do Paryża.

Gugliemo napisał także manuskrypt ukrywając się pod nazwiskiem Giovanni Ambrosio. Dopiero niedawno ustalono, że dwaj twórcy Gugliemo i Ambrosio to w rzeczywistości jedna i ta sama osoba; bardzo długo sądzono, że prace Ambrosia były plagiatem utworów Gugliema. Gugliemo Ebreo (czyli Wilhelm Żyd) urodził się w Pesaro w 1420 roku, jako syn Mojżesza z Sycylii, mistrza tańca na dworze w Pesaro. Swoją karierę rozpoczął w 1433r. Pomiędzy 1463 a 1465r. Gugliemo nawrócił się na chrześcijaństwo, prawdopodobnie zmienił imię na Giovanni Ambrosio, a jego rodzicami chrzestnymi byli książę i księżna Mediolanu. Przypuszczalnie postąpił tak nie tylko z powodu prześladowań religijnych czy uprzedzeń, ale głównie dlatego, że tak jak Domenico (którego darzył uwielbieniem) chciał wstąpić do stanu rycerskiego, a ten był otwarty tylko dla chrześcijan. W 1465r. ożenił się po raz drugi; z córką mieszczanina z Pesaro (pod patronatem Aleksandra Sforzy). W latach 1466-67 przebywał na służbie u króla Neapolu. W 1467r. jego brat, Giuseppe (do spółki z chrześcijaninem), otworzył we Florencji szkołę tańca. W 1469r. Gugliemo został w Wenecji pasowany na rycerza, przez samego cesarza Fryderyka III. W tym roku pisze też do Lorenzo de Medicii o chrzcie swojego brata. W latach 1469-71 przebywał na dworach w Pesaro i Urbino, ponieważ Galeazzo Sforza oskarżył go o zniesławienie ambasadora na jego dworze i radził swojemu ambasadorowi, aby go nie przyjmował. W latach1475-76 był w służbie księcia Urbino. W 1480r. dostał listy polecające od Constanzo Sforzy i udał się na dwór w Mediolanie. Wzmianka pochodząca z 1481 r. mówi o tym, że był mistrzem tańca na dworze Urbino i tańczył z 6-letnią Izabellą d`Este w Ferrarze.

Wymienione manuskrypty są jedynymi zawierającymi muzykę do każdego tańca. W pozostałych manuskryptach, jakie się zachowały, brak zapisu muzyki i niewiele jest teorii. Większość z nich również jest autorstwa Domenico lub Gugliemo Ebreo, tylko kilka tańców jest na tyle charakterystycznych, że prawdopodobnie były napisane przez innych choreografów. Niestety, źródła tworzone były dla ludzi obeznanych co nieco z formami tańca i są zbyt ogólnikowe. Wykonanie kroków nie jest dokładnie opisane, w związku z czym współczesne rekonstrukcje na pewno różnią się od oryginału.