Artykuły / Tańce XV - wieczne

Burgundzkie bassadanse
Nasza wiedza na temat tańców burgundzkich w późnym średniowieczu opiera się głownie na manuskrypcie z Królewskiej Biblioteki Alberta I w Brukseli (Belgia) "Les Basses danses de Marguerite d`Autriche" opublikowanym w 1490 roku. Składa się on z 25 czarnych pergaminowych stron, delikatnie iluminowanych złotymi i srebrnymi literami. Na rewersie strony tytułowej znajduje się napis "se livre est a la princesse despaigne".

Małgorzata Austriacka, córka Marii Bourbon, została żoną infanta Hiszpanii, i otrzymała tytuł "princess d`Espagne" pomiędzy 1495 a 1501, logiczne jest więc usytuowanie manuskryptu również w tym okresie. Nie wiemy, czy był on napisany przez jednego mistrza tańca, czy jest to zbiór różnych autorów, czy kopia wcześniejszego manuskryptu. Porównanie go z anonimowym "l`Art et instruction de bien danser" wydanym pomiędzy 1482 a 1496 w Paryżu Toulouze Manuscript, pokazuje, że są bardzo podobne; ale różnią się znaczącymi szczegółami i nie mogą być kopiami. Ale można stwierdzić, że tańce w obu dziełach pochodzą z połowy XV wieku. Opisane basses danses składającą się tylko z pięciu kroków. Najprostsze simple i double (oznaczane w notacji jako ss i d) były tańczone w przód i w tył. Simple składa się z kroku i przeniesienia ciężaru ciała, double z trzech kroków, każdy podkreślony niewielkim podniesieniem i opuszczeniem ciała. Branle (oznaczone b) to kroki w bok z lekkim kołysaniem podczas ruchu. Ripresa albo demarche (oznaczone z albo s w innych źródłach) to kroki cofające, reverence (oznaczona r) to oficjalny ukłon albo dygnięcie, ale brak jest dokładnego opisu tego kroku. Nie ma również innych, bardziej szczegółowych informacji, np. na temat tego co robić z rękami. Nie ma też schematów poruszania się po parkiecie, ale jak wspomniałam wcześniej prawdopodobnie tańczono je w rzędzie.

Manuskrypt z Brukseli składa się z dwóch części. Pierwsze na sześć stron zawiera teoretyczne opracowanie opisujące strukturę "basse danse" i opis kroków. Część druga, siedemnaście stron, zawiera choreografię i muzykę do 58 tańców. Nazwy niektórych tańców pochodzą od pieśni francuskich z początku XV wieku, inne od nazw geograficznych ("La haulte bourgongne"), niektóre od osób powiązanych z dworem tak jak "Danse de Cleves" może odnosić się do Adolphe de Cleves, gubernatora Burgundii, a "Lesperance de Bourbon" może odnosić się do rodziny Bourbonów powiązanych z Burgundią przez małżeństwo Izabelli Bourbon z Karolem le Temeraire.

Inne
Manuskrypt z Nurnberg w języku niemieckim, napisany w 1517 roku przez wspomnianego Johannesa Cochlausa w Bolonii i wysłany do Wilbarda Pirckheimera do Norymbergi. Zawiera siedem tańców z których sześć przypomina XV-wieczne tańce włoskie, a jeden (Vite de Colei) jest zupełnie niepodobny do tańca włoskiego o tej samej nazwie.

Manuskrypt z Cervera to cztery kartki zachowane w Archive Municapal de Cervera datowane około 1496 roku. Tańce te są spokrewnione z burgundzkimi basse danse. Manuskrypt to głownie zapis stenograficzny tańców.

Manuskrypt Il Papa został napisany pomiędzy 1500 a 1550 rokiem, jednak opisane w nim tańce nie są w stylu ani XV ani XVI- wiecznych tańców włoskich, umiejscowione gdzieś pośrodku, mają elementy jednych i drugich. Nie wiadomo kim był Il Papa, sygnował jednak wstęp i niektóre tańce, natomiast autorów tańców jest trzech: Il Papa, Giovannino i Il Lanzino. Manuskrypt nie zawiera muzyki, tylko opisy tańców i kroki.

Manuskrypt z Salisbury z 1497 roku, zawiera kroki 26 bassadanse.

Manuskrypt Gresley odkryto w Derbyshire w 1984 roku. Zawiera muzykę i choreografię do ośmiu tańców (kompletny opis do czterech, Esperance, Prenes on gre, Temperans i Northumberland, pozostałe cztery nie mają opisanego schematu poruszania się po parkiecie), i wiele choreografii bez muzyki, i trochę muzyki bez opisów tańców. Wiele tańców jest również wymienionych tylko z nazwy. Opis kroków tak jak i w innych manuskryptach XV-wiecznych jest dość powierzchowny. Został napisany prawdopodobnie pomiędzy 1480 a 1520 rokiem. Istnieje niewielkie podobieństwo pomiędzy niektórymi z opisanych tańców a włoskimi tańcami XV-wiecznymi, aczkolwiek ukształtowały one nową tradycję tańca. Manuskrypt ten jest interesujący pod jeszcze jednym względem- jest to pierwsze dzieło opisujące tańce w języku angielskim.

Nie wiadomo w jakich okolicznościach były one tańczone, możliwe, że nie były to tańce towarzyskie, ale część przedstawienia albo maskarady. W manuskrypcie wspomina się tylko o mężczyznach, żadna z form nie jest napisana dla pary.

Pierwsze źródła pisane, dotyczące tańców pochodzą z połowy XV wieku, ale oczywiste jest, że tańczono również wcześniej.

Często spotyka się teorię, że tańce dworskie najpierw tańczone były przez niższe warstwy, a potem adaptowane były na potrzeby dworu. Z pewnością jednak niższe warstwy (służba) podpatrywały jak tańczono na dworach, aby potem odtworzyć tańce w swoim gronie.

Wiejski taniec z Poitou. Rysunek zbiorczy i fragment z XV wieku

Trzeba podkreślić, że wszelkie rekonstrukcje tańców XV-wiecznych nie są w stu procentach poprawne. Opisy kroków nie są dokładne, czasem znamy kroki, ale nie wiemy jak mamy się poruszać. Postawa, trzymanie rąk, to tylko nasza interpretacja zatrzymanych w ruchu postaci jakie możemy znaleźć na ilustracjach z tamtego okresu, których, przyznajmy, jest o wiele mniej niż byśmy chcieli. Czasem choreografowie sami zalecali improwizację, aby urozmaicić taniec, aby nie był ciągle taki sam, ale żył i zmieniał się. W różnych dziełach, różnych autorów można znaleźć tańce o tej samej nazwie a różnej choreografii. Dlatego za bezzasadne uważam twierdzenie, że jedna rekonstrukcja jest lepsza, inna gorsza. Tak naprawdę wprowadzając własne pomysły i tańcząc nawet za każdym razem inaczej spełniamy życzenie XV-wiecznych autorów. To jeden z warunków tańca idealnego!

Za pomoc przy pisaniu tego opracowania chciałam podziękować Klaudynie, Dagmarze i Ani, Marcinowi "Padre" (a przez niego Pawłowi Iwaszkiewiczowi) za wiadomości o instrumentach i wszystkim, którzy odpowiadali na moje różne dziwne pytania! Bibliografia
1. Vivian Stephens, Monica Cellio "Joy and Jalousy. A Manual of 15th - Century Italian Balli, Pittsburg, PA, 1997
2. Gugliemo Ebreo of Pesaro "De Pratica Seu arte Tripudii/ On the Pratice or Art of Dancing" edited by Barbara Sparti, Oxford, 2003
3. Diana Cruickshank "A brief study of hand holds in 15th- and 16th - century portraits". Historical Dance Vol.2. No.5.1986/7
4. http://memory.loc.gov/ammem/dihtml/diessay1.html
5. http://www.pbm.com/~lindahl/del/